منو

کاخ عالی قاپو

كاخ عالي‌قاپو
 
واژگان كليدي: عمارت عالي قاپو - كاخ عالي قاپو - ميدان نقش جهان -  دولتخانه صفوي - كاخ هاي اصفهان - آثارباستاني اصفهان - آثار تاريخي اصفهان - مقاله عالی قاپو
 

تاريخچه
«همزمان با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت، شاهان صفوی در زیبایی آن کوشیدند وبا احداث مدارس، مساجد، پل ها، کاروانسراها وکاخ های زیبا اصفهان را به صورت یکی از زیباترین پایتخت های آن دوره در آوردند »( کیانی، 1387؛120)ازجمله بناهايي كه در آن زمان در مجموعه دولت خانه عصر صفوي ساخته شد عمارت  زيباي عالي قاپوست.«اين كاخ از بنا هاي زمان شاه عباس كبير است كه در ربع اول يازدهم (ه.ق) ساخته شده و محلي براي حل و فصل امور كشور و دربار پادشاه بوده است »( هنرفر، 1350؛416)
«استقرار این کاخ با عنوان دولتخانه مبارکه نقش جهان و با 38 متر ارتفاع برای عملکردی چون کاخ سلطنتی، برای فرمانروایی امپراطور عصرصفوی شاه عباس اول به شمار مي آمده است.»(شايسته وديگران، 1383؛210)
در همين رابطه« مورخين معاصر با شاه عباس اول اين بنا را به نام دولتخانه مباركه نقش جهان ذكركرده‌اند و يكي از آن ها به نام جابري انصاري در تاريخ اصفهان خود اين چنين] نوشته كه شالوده اين عمارت در عهد جانشينان تيمور يا تراكمه ريخته شده و شاه عباس اول در سال 1018ه(.ق) پنج طبقه ديگر بر آن [افزوده است وي همچنين مي افزايد كه شاه عباس اول] در طبقه اول اين عمارت تصرفاتي به عمل آورد كه در نتيجه  بناي مزبور از لحاظ سبك ساختمان يكسان نمايش داده شود. تاريخ شروع ساخت كاخ عالي قاپو و زمان اتمام آن به درستي معلوم نيست.» (هنرفر، 1350؛416)
 ولي برخي از محققين «دوره ساخت آن را به1000تا1006(ه.ق)نسبت می دهند» (شايسته وديگران، 1383؛209)
« ژان شاردن سياح معروف فرانسوي]ضمن توصيف اين بنا اين گونه آورده است كه اين بنا"بزرگترين كاخي است كه ممكن است در يك پايتختي وجود داشته با شد»(هنرفر، 1350؛ 417)
«از ویژگی های اين کاخ زيبا آن است که به هر نمای بیرونی آن نگاه کنیم ،تعداد طبقات متفاوتی را برای ساختارش مي بينيم.از نمای ضلع شرقی دو طبقه ،نمای ضلع غربی پنج طبقه واز طریق راه پله ویژه ملاقاتهای شاهانه هفت طبقه نشان  داده مي شود.
      هر نمای کاخ دارد یک نشان                        پنج وهفت ودو بود اسرارشان»
(شايسته وديگران، 1383؛210)
                                                         
وجه تسميه
 نام «عالی قاپو مرکب از دو واژه "عالی "و "قاپو"و به معنای" سردر بلند "  یا "درگاه بلند"مي‌باشد»(عمراني،1384؛ 285)
«عالي قاپو با تقليدي از دو كلمه باب يا در عالي و قصر سلطان عثماني دراستانبول ساخته شده و مقصود شاه عباس اول از اين كارجلب توجه سياستمداران و دولتمردان ديگر ممالك خصوصاً اروپا به اين كاخ بوده است .كاخ عالي عالي قاپو داراي شش طبقه ساختمان است كه  طبقه هفتم آن بام عمارت را تشكيل مي دهد و بهترين مناظر شهر باستاني اصفهان ازآن پديدارمي باشد.» (هنرفر، 1350؛416)   
                 
تزئينات و آرايه هاي كاخ
«هر طبقه از كاخ عالي قاپو تزئينات مخصوص به خود را  دارد و با آنكه ظاهراً دراوايل قرن چهاردهم (ه.ق) ....خرابي ها و لطمات جبران ناپذيري به آن وارد آمده ولي معذلك هنوز شاهكارهائي از گچ بري و نقاشي دوره صفويه را در بر دارد.» (هنرفر، 1350؛417)   
«کلیه نقاشی های انجام شده در این کاخ دارای حجم بسیار عظیم وکیفیت بی نظیری است که هنوز هم چون الگوهائی بی رقیب مورد استفاده هنرمندان در تزئین فضاهای داخلی بنا های خاص مورد استفاده قرار می گیرند » (شايسته وديگران، 1383؛215)
«در این کاخ 52 اتاق متعدد با پلان و تزئینات متفاوت موجود است ودر حالت اولیه پانصد جفت درب وپنجره بسیار نفیس در آن وجود داشته  که در حال حاضر [هيچ] یک از آنها موجود نيست ..... ، » (شايسته وديگران، 1383؛211)
ولي  «مينياتورساز معروف شاه عباس اول به نام رضا عباسي و شاگردان چيره دستش با نقش و نگارهاي زيبا  بر در وديوار اين كاخ  هنر نمايي كردند و خوشبختانه اين تزئينات به شكل نقاشي هاي گل و بوته و شاخ و برگ هاي [پيچ در پيچ] و اشكال وحوش و حيوانات بر ديوار و سقف و طاق ها  و راهروها  و پلكان‌هاي مختلف اين كاخ  به  صورت اصلي خود باقي است و هيچگونه مداخله و يا دخل و تصرف در آنها به عمل نيامده است » (هنرفر، 1350؛417)  
البته «تزئينات نقاشي و اشعاري ديگري هم به خط نستعليق قرمز رنگ بر زمينه گچي سفيد نيز پديدار گشته كه در زير قشري از گچ  .. از اواخر عهد قاجار مستور گشته و آسيب فراوان  ديده بود معذلك در بعضي قسمت ها تشخيص اين تزئينات و بعضي خطوط كه در سنوات اخير از زير گچ خارج شده امكان پذير است. اين تزئينات با كلمات و مصرع هاي از اشعار منقوش بر ديوار عمارت عالي قاپو كه از تعميرات يا اضافات دوره شاه سلطان حسين حكايت دارد كه بخشي از آن به شرح زير مي باشد (يا الله)....شهنشاه دين (يا محمد)داور دين پرور ايران زمين(يا علي مدد)كلب درگاه علي فخر شهان (يا الله)حامي دين نبي ... (يا محمد)آنكه ز آب رحمت  و خاك بهشت (ياعلي مدد)دست قدرت طينت گردون سرشت (يا الله) پايه ايوان قدرش بي حجاب (يا محمد)با شد آنجائيكه سرزد آفتاب (يا علي مدد)منتظم با شد از آن گردون مآب (يا الله)....ملت همچون آن جناب (يا محمد)...(يا علي )شاه دين شاه زمان سلطانحسين (يا الله)بن سليمان اين سليمان بارگاه . » (هنرفر، 1350؛423)       
 
بخش هاي مختلف ساختماني
در آن زمان «مقررئيس ديوانخانه (ديوان بيگي) و صدر خاصه)و كشيك خانه در طبقه اول بنا مستقر بوده»(هنرفر، 1350؛417)  و طبقه دوم آن به شربت خانه اختصاص داشته است همچنين طبقه سوم اين عمارت كه مهمترين بخش از آن [محسوب مي شود داراي ] تالار ستون داري است كه محلي براي بار عام و تشريفات به شمار مي آمده است. «تالار عمارت عالي قاپو از الحاقات دوره شاه عباس دوم بود كه با ابعاد 29متر طول و 5/16متر عرض و وسعت بالغ بر 480متر مربع می باشد و توسط 18عدد ستون یکپارچه  از تنه درخت چنار به قطر حداقل 60 سانتی متر وارتفاع 3/10 متر باسر ستون پوشش داده شده است. »(شايسته وديگران، 1383؛213)
«ستون هاي اين تالار با آئينه پوشانده شده  و سقف آن با صفحات بزرگ نقاشي روي آلت هاي چوبي تزئين يافته است .در وسط اين تالار حوضي از مرمر و مس قرار دارد كه داراي فواره هائي زيبا بوده و در گذشته و در مراسم مخصوص آب از آن ها فوران  مي نموده است »(هنرفر، 1350؛422)     
اين «... حوضی مرمری به ابعاد 3/7متر طول ،5متر عرض و70سانتی متر عمق طراحی شده که برای جلوگیری از نفوذ آب آن به قسمت های تحتانی بنا با استفاده از صفحات مسي.... و میخ پرچ های [متعدد] لایه هاي [كوچك و بزرگ  را به  يكديگر ] متصل نموده اند وکف ودیواره ها را پوششي مناسب داده اند. بر کف [اين حوض]نوشته شده :"از بیست وچهار پارچه ،بیست و چهار من وپنجاه "..... » (شايسته وديگران، 1383؛214)
« ژان شاردن سياح فرانسوي كه در دوره سلطنت شاه عباس دوم و زمان شاه سليمان در اصفهان سكونت داشته در اين مورد  مي نويسد " آب را به وسيله ماشين هاي مخصوصي بالا مي آورند" و بديهي است آنچه را كه او ماشين مي نامد چيزي جز "چرخ آب"هاي معمولي منازل اصفهان نبوده است اصولاً توجه به ساختمان تالارها با حوض و جهش آب از فواره يا شير هاي سنگي آنها » (هنرفر، 1350؛422)  
«از اختصاصات بناهاي دوره شاه عباس ثاني بوده  و اين كيفيت در عمارت چهلستون و تالار آئينه خانه  آن كه در دوره سلطنت اين پادشاه به اتمام رسيده به خوبي مشاهده  مي شود . » (هنرفر، 1350؛423)  
 «ديوارهاي [سالن اصلي] عمارت عالي قاپو به طوري كه مشهور است داراي دو پوشش تزئيناتي بوده كه بر روي هم قرارگرفته اند پوشش زيرين تزئينات زمان شاه عباس دوم را نشان مي دهد و پوشش بعدي تزئيناتي است كه به ذوق و سليقه شاه سلطان حسين در تالار اصلي  اين كاخ اضافه گشته اند» (هنرفر، 1350؛423)   پس از طبقه سوم  طبقات بعدي كاخ هم محلي براي  استراحت وخلوت پادشاه بوده و  «طبقه ششم اين عمارت مخصوص پذيرايي هاي رسمي پادشاه و اجتماع رامشگران و نوازندگان بوده است. نوع تزئينات اين قسمت به شكل  گچ بري هائي است كه به صورت  انواع ظروف و صراحي در طاق ها و ديوار ها و زواياي آن طراحي گشته اند.همين طبقه است كه در نزد مردم به نام اطاق صوت يا  موسيقي شهرت يافته  و در گذشته نوازندگان مختلف در گوشواره هاي  فوقاني آن كه سرشار از نقاشي هاي مينياتور مي باشداستقرار مي يافتند  [به نواختن موسيقي] اقدام مي ورزيدند.  ساختن و پرداختن اشكال گچ بري در اين قسمت از بنا  بسيار ظريف و جالب توجه است و كوچكترين اشاره يا  برخوردي به آنها باعث از بين رفتن و شكستن اين تزئينات مي‌گردد. اين گچبري ها «نوعي از هنر ايراني است كه انعكاسات حاصله از نغمه ها و صداها رابه صورت طبيعي و بدون انعكاس صوت به گوش مستمعين مي رساند » (هنرفر، 1350؛419) چنان كه  «هنگامی که اصوات موسیقی وارد محفظه‌های تو خالی هم تراز باکف اتاقک نوازنده می شد، به دلیل متفاوت بودن هر کدام از احجام درفضاهای تو خالی در دل مقرنس ها اندکی در فرکانس اصوات موسیقی تفاوت حاصل می‌گرديد که نهایتا منجر به گسترش باند فرکانسی اصوات موسیقی مي شد و آن را با کیفیت بسیار عالی تر به گوش شنونده می رسانيد .....» (شايسته وديگران، 1383؛217)«فرد ریچاردز که خود نقاش معروفی بوده ودر اواخر عصر قاجاریه به ایران [سفر كرده است ]درباره تزئینات گچبری این اتاق می نویسد (...این تورفتگی ها مانند قطعات مختلف بازی معما ،با تناسب خاصی [كنار] یکدیگر قرار گرفته اند...)» (ريچاردز،1343؛ 13) تالار موسیقی در سال 1053(ه.ق) به دستور شاه عباس دوم و به اهتمام وزیرش میرزامحمد تقی الدین ساخته شد. (شايسته وديگران، 1383؛210)
                                                             
تقدس عمارت عالي قاپو
 «سلاطين صفويه خصوصاً شاه عباس اول به امام شيعه حضرت علي بن ابي طالب (ع)ارادت خاصي داشتند و عموماً خود را (كلب آستان علي ) معرفي مي نمودند تا جايي كه اين واژه  را در فرامين و مسكوكات خود نيز  به كار مي بردند .استقرار 110 عدد توپ در دو طرف عمارت [عالي قاپو] ودولتخانه[عصر صفوي] اشاره اي به همين نام مبارك حضرت علي (ع)است كه به حساب حروف ابجد (110) را آشكار مي سازد. در عين حال شاه عباس اول به منظور تيمن و تبرك اين قصر سلطنتي يكي از درهاي رواق روضه نجف اشرف را به اصفهان انتقال داد و با آن زيب پيكر اين بنا را آراسته نمود . به همين جهت از مدخل اين بنا كه سردراصلي قصر هاي سلطنتي و منازل پادشاهي بوده هيچكس حتي خود پادشاه  نيز سواره عبور نمي كرده و هركس موقع ورود موظف بوده تا سنگ مرمر آستانه ورودي آن را ببوسد. » (هنرفر، 1350؛420)  البته اين بنا در دوران متاخر نيز مورد احترام و توجه عامه مردم قرار داشت چنان كه مرحوم لطف الله هنر فر نگارنده كتاب ارزشمند  گنجينه آثار تارخي اصفهان در بخشي از خاطرت دوران كودكي خود از ايامي چون ماه مبارك رمضان وروزهاي آن ياد مي كند كه« در اين قصر باز بوده و مردم دسته دسته براي پختن آش و نذري به اين عمارت روي مي آوردند در آن زمان  در هريك از ايوان ها و اطاق ها اين كاخ تا طبقه سوم آتشي افروخته بود و بر آن آتش نذر يكي از حاجتمندان آماده مي شد در حالي كه دود سراسر اين اطاق‌ها را فرامي گرفت  و تزئينات نقاشي آن را سياه رنگ مي كرد ... »(هنرفر، 1350؛420)  درهمان ايام يعني«سال 1340 شمسي در شب هاي جمعه و ليالي منبر كه طبق معمول مؤمنين در مقابر واماكن مقدسه ومشرفه شمع روشن مي نمودند در يكي ازايوانهاي كوچك متصل»(هنرفر، 1350؛421) « به سردرعمارت قاپو و نزديك چاه آبي كه در اين قسمت قرار داشت  شمع روشن مي كردند و به اين ترتيب خاطره قدسي اين كاخ  را كه از فراز و نشيب روزگار .. »(هنرفر، 1350؛422) در امان مانده بود زنده نگه مي داشتند. 
 
تخريب هايي دركاخ عالي قاپو
«جداي از گذشت زمان که متاسفانه به اين كاخ لطمات فراواني رساندن عوامل مخرب دیگري مانند حمله واستیلای افغانها وجنگ های مختلف وانتقال پایتخت از اصفهان ،همچنين وبی توجهی حکام بعد از صفویه خسارات جبران ناپذیری به اين  بنا وارد آورد .در دوران قاجار  كاخ عالی قاپو چند سال محل سکونت وکار ظل السلطان بود و او  تغییراتی در کتیبه های آن به عمل آورد. »(عمراني،1384؛287)در همين رابطه «کتیبه‌های جبهه شرقی بنا والواح خط نگاشته سر در ورود ی در طی اشعاری به تعمیرات سال 1274اشاره می‌کند. خوشبختانه در چهل ساله ی اخیر به دلیل آنکه خطر ویرانی کاخ عالی قاپو را تهدید می‌کرد و همچنین به علت توجه مردم و ارگانهای دولتی به میراثهای فرهنگی ، مرمت هایی توسط هیات‌های متخصص داخلی وخارجی در آن صورت گرفته است» (نائيني، 1380؛42و43)
 
مرمت ها
كاخ عالي قاپو در دوره هاي مختلف خصوصاً در دوره معاصر مورد مرمت و بازسازي قرار گرفته كه ازاين موارد مرمت كاخ عالي قاپو درسال 1346 توسط هياتي ايتاليايي  به انجام رسيد در طي اين مرحله استحكام بخشي ستون هاي ايوان عالي قاپو به وسيله ي استفاده از پروفيل هاي فولادي مورد توجه قرار گرفت و درمرحله‌ي دوم درسال 1358 تعدادي ديگراز ستون‌هاي ايوان بازسازي و مرمت شد. پس از آن درسال 1383 نيز، برنامه‌ريزي براي مرمت ستون هاي ايوان مرمت سازه‌ي كف و سازه‌ي سقف  در دستور كار قرار گرفت. البته مرمت هايي  ديگري نيز در كاخ عالي قاپو به انجام رسيده كه مهمترين آن را مي توان  استحكام بخش 18 ستون ايوان و مرمت راه پله ها ي شاهي و نقاشي و تزئين آن ها  از سال 86 عنوان كرد .كاخ عالي قاپو از جمله آثار تارخي در ميدان امام اصفهان است كه به شماره 104 در فهرست آثار ملي ايران ثبت شده.
1-http://www.farsnews.com/printable.php?nn=8508110190
2- http://www.donyayesanat.com/5052-fa.html
 
صنايع دستي مورد استفاده در تزئينات  كاخ  عالي قاپو
« صنايع دستي به مجموعه اي از هنر ها و صنايعي  اطلاق مي شود كه به طور عمده با استفاده از مواد اوليه‌ي بومي[يا در دسترس] و انجام ... مراحل اساسي توليد به كمك دست و ابزار دستي ساخته شود » در تعريف ديگر « صنایع دستی نوعی کار است که در آن لوازم تزئینی و کاربردی تنها با استفاده از دست و ابزار ساده ساخته ‌شود.» ازجمله  اين صنايع و هنرها كه توسط دستان تواتنمند هنرمندان  آن زمان  با مهارتي خاص در كاخ عالي قاپو به ظهور رسيدند مي توان به نقاشي هاي زيباي ديواري، تزئينات متنوعي به شكل حجم و گچ بري هاي توخالي ، مقرنس گشته بري و رسمي بندي و نيز گره چيني هاي متعددي ياد كرد كه به دو شكل مطبق و تو پر به انجام رسيده اند. (گفت‌وگو با مهدي فقيهي – كارشناس ميراث فرهنگي)
  
 منابع
1- کیانی محمد یوسف/تاریخ هنر معماری ایران در دوره ی اسلامی /انتشارات سازمان مطالعه وتدوین علوم انسانی دانشگاهها(سمت)/چاپ دهم بهار 1387/ص120
2- هنرفر،دكتر لطف الله /گنجينه آثار تاريخي اصفهان/ چاپخانه زيباي تهران /نوبت دوم مهرماه 1350/مركزپخش كتاب فروشي ثقفي/ازصفحه416 تا 423
3- شایسته محمود رضا،قاسمی منصور/ اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی/انتشارات نقش خورشید/چاپ اول بهار 1383/شمارگان 5100نسخه /از صفحه209تا217
4- عمرانی ،مرتضی/در جستجوی هویت شهری اصفهان /ناشر، وزارت مسکن و شهرسازی / چاپ اول آبان ماه 1384/شمارگان 3000جلد/ص285و287
5- سجادي نائيني ،سيد مهدي/راهنماي جديد شهر اصفهان /انتشارات سازمان ايزانگردي و جهانگري استان اصفهان /چاپ نقش جهان /نوبت اول/شهريور 1380 /تيراژ5000جلد / ص42و43
6- سفرنامه فرد ریچاردز /ترجمه مهين دخت صبا/انتشارات بنگاه ترجمه ونشركتاب تهران/سال 1343/ص13
7- http://www.farsnews.com/printable.php?nn=8508110190
8- http://www.donyayesanat.com/5052-fa.html
9- http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=68112&Keyword=%D8%B5%D9%86%D8%A7%D9%8A%D8%B9+%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D9%8A
10- سايت  http://iran_shenasi.tebyan.net
اين مقاله در واحد علمي- پژوهشي شركت فرهنگ و تمدن گردآوري، ترجمه يا تاليف شده است. كپي برداري و يا استفاده از مقالات و عكس‌هاي سايت با ذكر منبع بلامانع است.
 

طراحی شده توسط وب فارس