منو

کاخ چهلستون

کاخ چهلستون 
 

      باغ چهلستون از جمله باغهای وسیعی است كه در دوره سلطنت شاه‌عباس اول (996-1038 هجری) دراصفهان احداث شده است ولی بیشتر ساختمانها وتالارهای بزرگ وكوچك آن از آثار دوره سلطنت شاه‌عباس دوم هفتمین پادشاه از سلسله صفویه است كه محل بارعام وكاخ پذیرایهای رسمی آن پادشاه بوده است. از نتیجه تحقیقات درباره چهلستون چنین استنباط می شود كه  دستورساخت باغ وسیع چهلستون را شاه‌عباس كبیر صادرکرده ودر وسط آن عمارتی به شكل كلاه فرنگی با اطاقهای كوچكی دراطراف آن احداث کرده اند. با شروع سلطنت شاه‌عباس دوم عمارت مزبور توسعه داده شده وتالارها وایوانهایی برآن افزوده‌اند، جای تردید نیست كه تالار 18 ستون وتالار آینه و تزیینات آینه‌كاری ومجالس نقاشی سالن اصلی چهلستون به استثنای دو تابلوی معروف به جنگ چالدران و كرنال كه از الحاقات بعد ازدوره صفویه می باشد از دوره شاه‌عباس دوم است.
   وجه تسمیه چهلستون به علت تعدد ستون‌های این كاخ است درفرهنگ ایران تعدد وكثرت را بیشتر با عدد چهل بیان می كنند .تعداد ستونهای تالار چهلستون بیست عدد است وانعكاس عمارت و ستونها هم دراستخر مقابل آن به خوبی مشهود است. هریك از ستونهای بیست گانه تالار ازیك تنه درخت چنار تشكیل شده وبرروی آنها قشر نازكی ازتخته رنگ شده وجود دارد كه درزمان ساخت با آینه وشیشه‌های رنگی پوشیده شده بوده ، تمام دیوارها از آینه‌های قدی و شیشه‌های رنگی و نقاشیهای زیبا تزیین شده بوده وهمه ی درها وپنجره‌ها از نوع منبت وخاتم بوده است، استخر مقابل عمارت بطول 110 متروعرض 16 متر اكنون هم طراوت وزیبائی خاصی به این كاخ می دهد وجهش آب درحوض میان تالار ستون داراز دهان چهار شیری كه درچهارگوشه حوض قرار دارند وفواره‌های سنگی مسیر جوی كوچك اطراف كاخ ،صفای مخصوصی به این قصر می داده است، درساعات قبل ازظهر كه آفتاب به داخل كاخ می‌تابیده پرده‌های نفیسی دراطراف تالار بزرگ آویزان می شده كه در چندین جا قرقره‌های اصلی آنها هنوز باقی است .
   درطرف جنوبی تالار آینه اطاق بزرگی است كه دراطراف آن چند تابلوی مینیاتور جلب توجه می كند .سابقأ دراین اطاق پنجره زیبائی نصب شده بود كه از شاهكارهای صنعت گچبری به شمار می رود ولی در تعمیرات سالهای گذشته چون این پنجره متعلق به این بنا نبوده و ازبنای تاریخی دیگری بنام امازادگان درب امام که دردوره ی قره قوینلوساخته شده بودوبه چهلستون انتقال داده بودند ؛آن را پیاده كردند تا در ساختمان موزه اصفهان به نمایش بگذارند، این پنجره درسال 1386توسط نگارنده مطلب مرمت  ودرسالن سالن شمالی به نمایش گذاشته شده است). قرینه اطاق مزبور درسمت شمال تالارآینه ستون داراطاق دیگری است كه آن هم دارای تابلوهای زیبا می باشد وتزیینات طلاكاری سقف آن به صورت اصلی از زیر گچ خارج شده است.
  چهارقطعه پایه ستون به صورت مجسمه‌های شیر وانسان در چهارگوشه استخر درحال حاضر مشاهده می شود ودو تخته سنگ حجاری شده به شكل چهارشیر كه در دوباغچه طرفین خیابان ورودی این عمارت قرار دارد متعلق به این كاخ نیست وازآثار برجای مانده یكی از قصرهای زمان صفویه به نام آینه خانه است كه دراواخر دوره قاجار منهدم شده‌ وپس ازآن به چهلستون انتقال داده شد.
    در تعمیرات سال 1335 خورشیدی دركاخ چهلستون سه اطاق نقاشی اززیر گچ خارج شد ، دریكی ازاین اطاقها مجلس بزرگ شاهانه با دوازده تصویرومینیاتوری از شاه‌عباس كبیربا تاج مخصوص وتصویرها و مینیاتورها و نقاشیهای گل وبوته طلائی دیده می شود.همچنین بسیاری ازنقاشی های این کاخ در دوره قاجاربه وسیله گچ پوشیده شده بودند که درسال های اخیر با لایه برداری از زیر گچ بیرون آورده شدند.
تاریخ بنای چهلستون:
به موجب یك كتیبه تاریخی كه درسال 1327 خورشیدی در تالار عمارت چهلستون اززیر گچ خارج شده، كاخ چهلستون در پنجمین سال سلطنت شاه‌عباس دوم درسال 1057 هجری به اتمام رسیده است، كتیبه مزبور شامل دوازده لوحه شش ضلعی است كه به خط نستعلیق سفید برزمینه صورتی رنگ نوشته شده .
نقاشیهای دیواری دركاخ چهلستون
   موضوع مجالس نقاشی سالن اصلی به ترتیب از راست به چپ عبارتست از: مجلس بزم شاه‌عباس كبیر و پذیرائی او از ولی‌محمدخان پادشاه تركستان، جنگ شاه‌اسماعیل اول با قشون عثمانی در چالدران (از الحاقات بعد از دوره صفویه)، مجلس پذیرائی شاه‌طهماسب اول از همایون پادشاه هندوستان.ودرجهت مقابل این نقاشیها درضلع شرقی سالن از راست به چپ: منظره جنگ شاه‌اسماعیل اول با شیبك‌خان ازبك (موضوع نقاشی این تابلو جنگ شاه‌عباس اول با ازبكان نیز معرفی شده‌است).جنگ نادرشاه افشار با قوای هند در كرنال (ازالحاقات بعد از دوره صفویه) ومجلس پذیرائی شاه‌عباس دوم از نادرمحمدخان پادشاه تركستان (این تابلو روبروی تابلوی بزم شاه عباس كبیر قرار دارد).
      دراطراف این سالن و همچنین اطاقهای اطراف ایوان آینه  تعداد زیادی تابلوهای كوچك مینیاتور وجود دارد كه در حالات مختلف، مجالس بزم وشكار و همچنین صورتهای فردی یا زوجی مردوزن در حالات مختلف جلوس درمجلس بزم و یا درحال شكار و آرایش نمایش داده شده .در دوایوان طرفین تالار مزبور كه مشرف به باغ چهلستون است تصویرهائی از سفرا واروپاییان مشهوری كه درآن عهد در پایتخت ایران بسر می برده‌اند جلب توجه می نماید. تصویر اروپاییانی كه در كاخ چهلستون نقاشی شده ومعدودی ازآنها موجود است به احتمال زیادكار دونفر نقاش هلندی به نام آنژلAngel ولوكارLokar است كه دردربار شاه‌عباش دوم بسر می برده‌اند
    توصیف چهلستون در سفرنامه‌های سیاحان اروپائی قرن نوزدهم
پاسكال كست Pascal Cost و اوژن فلاندن Eugene Flandin دوسیاح فرانسوی هستند كه در دوره سلطنت محمدشاه قاجار اصفهان را دیده و درباره آثار تاریخی آن مطالبی نوشته‌اند. كست مشخصات عمارت و باغ چهلستون را به شرح زیر بیان كرده است:
   تخت پادشاه ازسنگ یشم بر پشت شیرها و مجسمه‌هایی ازهمین سنگ قرار داشته كه با سنگهای قیمتی دیگر تزیین شده بود ولی افغانها آن را به غارت بردند، دردو سالن اطراف سالن مركزی وزرای پادشاه جمع می‌شدند، در طرفین سالن مركزی دوایوان و درمغرب كاخ قسمت جلوخان مانندی است كه از دوطرف به دو اطاق متصل می شود واین دو اطاق محل اجتماع صاحب منصبان دربار بوده است، پنجره‌ها از شیشه‌های رنگین تشكیل یافته كه نهایت هنرمندی درآن به كار رفته است، درهای سالنها ازدو نوع است، بعضی مشبك از چوب وبسته است وبقیه درهایی است كه تخته‌های آنها از نقاشیهایی پوشیده شده، تمام دیوارهای تالار از نقاشیها و تزیینات طلایی و قابهای آینه پوشیده شده، پایه‌های دیوارها از سنگهای مرمر تبریز است، دراطراف كاخ جویهای آب زلال جریان دارد كه به دو مخزن آب منتهی می‌شوند.
دراصلی باغ سلطنتی درسمت مشرق واقع شده ویك كوچه طاقدار است،‌ در گوشه جنوب شرقی دیوار محوطه باغ در عمارت دیگری به نام نارنجستان باز می شود که بسیار زیباست ودر مدخل سالن اصلی این قصر كه درهای آن به سمت باغ و استخر آب باز می شود نقاشی‌هایی از فتحعلیشاه و بعضی دیگر از شاهزادگان قاجار دیده می شود، درعقب این سالن تالار دیگری است كه طاق گنبدی شكل دارد و خیلی خوب تزیین شده، دراین قسمت هم تصاویری از شخصیت‌های معروف ایران و اروپا دیده می شود. درمركز دیوار جنوبی باغ ،در ورودی حرمسرای پادشاهی است كه بوسیله یك در مخفی به عمارت نارنجستان اتصال دارد، ازگوشه جنوب شرقی باغ سلطنتی ،از یك گذر طاقدار به باغهای پر میوه‌ای وارد می شویم كه به عمارت هشت بهشت اتصال دارد.
كاخ چهلستون درزمانی كه دیولافوآ ازآن دیدن كرده است
مادام دیولافوآ Mme. Dieulagoy ازسال 1881 میلادی (1298 هجری قمری) و مقارن سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار ازایران دیدن كرده و مدتی در اصفهان بوده، حاکم اصفهان درآن زمان مسعود میرزاظل‌السلطان بوده است و در سفرنامه‌ای كه از خود به یادگار گذاشته عمارت چهلستون را به شرح زیر توصیف كرده است:
   «…… باری میرزاتقی خان ابتدا مارا به كاخ چهلستون راهنمایی كرد. این كاخ درمیان باغ بسیار وسیعی واقع است كه دیواركم ارتفاعی دارد. درخت‌های كهنسال و بته‌های گل سرخ زیادی درآن دیده می شود، درطرف شمال باغ حوض بسیار طویلی است پرازآب كه به پله‌هایی ازسنگ مرمر سفید منتهی می گردد، این پله‌ها پایه وقاعده یك مهتابی سرپوشیده‌ای هستند كه به منزله جلوخان كاخ است.
       كاخ چهلستون كه ازجمله بناهای شاه‌عباس كبیر است و سلطان حسین هم آن را تعمیر كرده. چنین به نظر می آید كه درروی یكی ازابنیة قدیمی عهد ساسانی ساخته شده باشد زیرا كه در دیوارهای اطراف آن قطعات سنگ تراشیده‌ای به كار رفته كه شبیه است به حجاریهای زمان ساسانیان، این بنای قدیمی در زمان سلطنت سلطان حسین در موقع جشنی طعمة حریق گردید.
  جلوكاخ دارای هیجده ستون چوبی است كه بدنه آنها با آیینه‌های تراش لوزی شكل پوشیده شده است و ستونهای مركزی در روی مجسمه شیران سنگی قرار دارند كه آب از دهان آنها فوران می كند و درحوضی كه درمقابل تخت سلطنتی است می ریزد. سقف هم به مربعاتی تقسیم شده و با آیینه‌های تراش‌دار و بلورهای منشور مانند تزیین یافته است.
   درپشت این جلوخان تالاری است كه از گنبد كم ارتفاعی پوشیده شده دراین تالار تخت سلطنتی قرارداشته كه در موقع شورش افغانها ازمیان رفته است.درجنبین این تالار دوآپارتمان واقع است كه سابقأ یكی مخصوص جلوس شاه و دیگری جایگاه وزرا و درباریان بوده است،‌ تمام دیوارهای این تالار از آئینه‌های بزرگ و كوچك كه در قابهای طلایی قراردارند زینت یافته است.
   دربدنه دیوارهای سالن تصاویری دیده می شود كه مجالس پذیرایی سلطنتی و جنگهایی را نمایش می دهند، این تابلوها با اینكه معرف استادی و هنرمندی نقاش هستند معایبی هم دارند، قوانین دورنما و رنگ‌آمیزی صحیح و دقت در ضمائم و تناسب در جزئیات كمتر درآنها مراعات شده‌است، یكی از این تابلوهای جنگی سپاهیانی را نمایش می دهد كه با رنگ آبنوسی سوار بر فیلهای سفیدی هستند، جنب در شرقی تصویر شاه‌عباس كبیر است كه الله‌وردیخان سردار قشون و بانی پل مشهور زاینده‌رود هم درپهلوی او دیده می شود و ازسفرای هندی پذیرائی می كنند.
     تیپ‌های مختلف با لباسهای گوناگون با مطالعه و دقت ترسیم شد و جای بسی افسوس است كه استاد هنرمند با این فكر كه درخشندگی پارچه‌های باشكوه طلائی وجلوه جواهر گرانبها را خوب تجسم دهد، به دسته زنان رقاص آنطور كه باید و شاید اعتنائی نكرده است، درمیان این تابلوهای بزرگ و ازاره ی دیوارها كتیبه‌ایست مركب از تابلوهای كوچك كه طرز زندگانی خصوصی شاهزادگان و بزرگانرا نشان می دهد.این تابلوها با ظرافت خاصی ساخته شده و مدارك تاریخی خوبی هستند زیرا كه طرز لباس و وضع زندگی درباری دوران صفویه را خوب مجسم می سازند.
اكنون دراین كاخ باشكوه كسی منزل ندارد، فقط در صحن تالار بزرگ كارگرانی هستند كه برای ظل‌السلطان چادرهای بزرگ سفری ابریشمی قرمز و زرد و سبز می دوزند، كارگران همه ساكت و مشغول كار هستند و به غیر از مواقع بجا آوردن نماز و آشامیدن چای دست ازكار نمی كشند...»
خرابی دركاخ چهلستون
تاحدود سال 1298 هجری قمری كه دیولافوآ عمارت چهلستون را مشاهده كرده و شرح آن را در سفرنامه خود نگاشته تزیینات این كاخ به حال اصلی خود باقی بوده ولی ازهمین زمان یعنی  سال 1300 هجری قمری بود كه خرابی بسیار دراین عمارت و سایر كاخهای صفویه مانند آینه خانه وهفت‌دست ونمكدان و سایر عمارات باغ سعادت‌آباد به صورت عمدی وارد آمدو بسیاری از تزیینات نفیس چهلستون مانند آینه‌های قدی و درهای خاتم و منقش و پنجره‌های زیبای آن به باد تاراج رفته است.
   نفایس كاخ چهلستون كار شد
     كاخ چهلستون در روزگارصفویه خودبنایی باشكوه واعجاب‌آور بوده است، قالی‌های نفیس كه برای هرتالار و اطاق مخصوص آن بافته شده بوده است، سراپرده‌های زربفت، كرسی‌ها و صندلیهای خاتم ،قندیل‌ها و مشعلها و دهها نوع از اشیاء دیگر تزیینات منقول این كاخ را تشكیل می داده است، درحال حاضر هیچ یك ازاین اشیاء‌ وجود ندارد و دست تاراج آنها را نابود كرده است. هم اکنون در ویترین‌های داخل تالار چهلستون چند قطعه از اشیاء‌ مزبور در معرض تماشای بازدیدکنندگان قرار دارد.دو قرآن به خط كوفی منسوب به دو امام از قرون اولیه هجری ،خرقه شیخ صفی الدین اردبیلی،رونوشت عهدنامه حضرت علی(ع) با نصاری در دیر خرقیل كه به مهر علمای دوره شاه سلطان‌حسین رسیده بود و نمونه‌هایی ازظروف چینی و كاشی ساخت چین ممهور به مهر شاه‌عباس دوم .  
تعمیرات چهلستون
عمارت چهلستون تا سال 1320 خورشیدی تحت تعمیر بود و از آن زمان تا به امروز این تعمیرات ادامه دارد. درسالهای قبل انقلاب  با همكاری مؤسسه باستانشناسی ایتالیایی (ایزمئو) تعمیر و ترمیم این قصر با فعالیت بیشتری دنبال شد،‌ که از آن جمله می توان به استحکام بخشی ستون های ایوان ستوندار به وسیله تیرآهن اشاره نمود. تابلوهای نقاشی كه درگذشته  به زحمت از تصاویر آن چیزی دیده می شد پاکسازی شده وبراساس عكسهایی كه در اواخر سلطنت مظفرالدین‌شاه قاجار و قبل از ویرانی چهلستون بوسیله  "هرسیل " بلژیكی ازاین قصر گرفته شده مرمت گردیدند. دروپنجره‌ها به شیوه قدیم ساخته و  دراطراف تالار چهلستون نصب گردیدند. حوضهای مرمری كاخ درمحل حوضهای قدیمی احیاء‌ شده و نقش ونگارهای فراوانی اززیر گچهای قاجاری خارج شده و در معرض تماشای علاقه مندان  قرار گرفته است.این مرمت ها درحال حاضر نیز در حال انجام است.
 
 

 
منصورزیرک
کارشناس میراث فرهنگی
http://tarikha.blogsky.com/1392/10/24/post-49/

طراحی شده توسط وب فارس