منو

كليسای وانک اصفهان «هـُوسِپ آرِماتاتسی مقدس»

کلیسای وانک
 

کلیسای «هـُوسِپ آرِماتاتسی مقدس» در دِیر «آمـِناپرگیچ مقدس»، معروف به كليساى وانك، کلیسای جامع ارمنیان اصفهان و جنوب ایران و محل اقامت خلیفه ارمنیان اصفهان و جنوب ایران است. مجموعه این بنا دارای مساحت 8731 مترمربع و در محله جلفای اصفهان واقع شده است. از مشخصات بارز اين کليسا داشتن گنبدی عظيم به شيوه معماري ايراني-اسلامی، ديوارهای رفيع، طلاكاري‌هاي انجام شده در سقف و سطح داخل گنبد و نقاشي‌هاي تاريخي زيبا است.
ارمنیان کوچانده شده به اصفهان، پس از استقرار در منطقه جلفا، کلیسای کوچکی را در سال 1606م در محل فعلی کلیسای «هـُوسِپ آرِماتاتسی مقدس» بنا کردند. سالها بعد این کلیسا تخریب و به جای آن کلیسای باشکوه فعلی با تلاشهای خلیفه­ی وقت اسقف داوید در سال 1655م ساخته شد. کار ساخت این کلیسا در زمان شاه عباس دوم بوده و با تزیینات داخلی آن نه سال به طول انجامیده است.
کلیسای «هـُوسِپ آرِماتاتسی مقدس» دارای پلانی مستطیل شکل در جهت غربی-شرقی است. مصالح به کار رفته در كليسا آجر و خشت مي‌باشند.
کلیه قسمتهای داخلی کلیسا با گچ پوشانده و بر روی آنها نقاشیهایی با رنگ روغن و با موضوعاتی از کتاب مقدس ترسیم شده به گونه‌ای که تمامی سطح دیوارهای داخلی کلیسا پوشیده از نقاشی­های بسیار زیباست اما دیوارهای خارجی هیچ گونه تزیین ندارند و به صورت قاب‌بندی‌هایی با نمای آجری طراحی شده‌اند.
به غیر از برج ناقوس کوچکی که در قسمت غربی سقف کلیساست، در سمت غرب بنا، ناقوس‌خانه دیگری درسال 1716م به صورت دو طبقه بنا شده که گنبد آن بر روی هشت ستون قرار گرفته است.
در بالای ورودی اصلی دیر برج ساعت قرار دارد که از سه طبقه تشکیل و در سال 1931م بنا شده است.
نكات مهم و قابل توجه در معماري كليساي «هـُوسِپ آرِماتاتسی مقدس» اين است كه با وجود ارمني بودن معماران كليساهاي اصفهان، هيچ شباهتي بين اين كليساها با كليساهاي ارامنه در ارمنستان و سایر نقاط جهان وجود ندارد و معماران ارمنی کلیساهاي اصفهان را به شيوه معماری ایرانی-اسلامی و گاه با ظاهری همچون مساجد ساخته‌اند و با مهارت تمام توانسته‌اند گنبدهاي مربوط به شيوه معماري ايراني-اسلامی را به نحوي بر روي پلان‌هاي سازگار با گنبدهاي شيوه معماري کلیساهای ارمني سوار كنند كه با گذشت بيش از چهارصد سال همچنان پابرجا باقي مانده‌اند.
 

کلیسای وانک یکی از مشهورترین کلیساهای ایران و بزرگترین کلیسای اصفهان است که از نظر نقاشی های تاریخی و تزیینات، به عنوان زیباترین کلیسای اصفهان شناخته می شود و  با ترکیب معماری ایرانی و ارمنی ساخته شده که نظیرش را در هیچ کجای دنیا نمی توان دید.
تا قبل از پایان قرن هفدهم میلادی شهر اصفهان، میزبان ۶ کلیسا بود؛ در حالی که در منطقه ی جلفای نو (محله جلفای امروزی) ۲۴ کلیسا وجود داشت و امروزه از آنها تنها ۱۳ کلیسا باقی مانده است. هر کدام از این کلیساها ویژگی خاص خود را دارند اما در این میان کلیسای وانک همچون نگینی در جلفا می درخشد .
کلیسای جامع وانک یا آمنا پرکیچ، کلیسایی تاریخی و متعلق به زمان شاه عباس دوم می باشد که به عنوان مهم ترین کلیسای جلفای نو، مرکزی برای تربیت کشیش ها و خلیفه ها بوده و نقش یک حوزه علمیه مسیحی را داشته است. راهبان بسیاری در اینجا رشد کرده و پرورش یافته و به عالی ترین مقام های مذهبی رسیده اند. امروزه کليسای وانک مرکز خليفه گری و کانون ارتباط ارمنيان اصفهان و جنوب ایران با جهان است و نزد ارمنیان از اهمیت بسزایی برخوردار می باشد.
در طول زمان، این کلیسا صحنه های تاریخی بسیاری را دیده و امروزه با به نمایش گذاشتن آثاری بی بدیل، به عنوان بزرگ ترين موزه ی اصفهان از آن یاد می شود. کتابخانه ی این مجموعه با در اختیار داشتن اسناد و مدارک تاريخی که طی چهارصد سال جمع آوری شده اند، از مهم ترين مراکز ارمنی شناسی در دنیا به شمار می رود.
فضای زیبای این کلیسا خانه ی ابدی تعدادی از بزرگان ارمنی را نیز در خود جای داده و این امر بر اهیمت آن می افزاید. ویژگی های منحصر به فرد این کلیسا سبب شده تا نامش از تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ۸۵ در فهرست آثار ملی ایران نیز قرار گیرد.
 
تاریخچه کلیسای وانک
شاه عباس با دادن امتیازاتی به ارمنیانی که به اجبار از سرزمین آبا و اجدادی خود به اصفهان کوچانده شده بودند  از جمله اجازه ی ساخت کلیسا، خواست تا آنان را در ایران نگاه دارد. آنها در جلفای اصفهان مستقر شدند و درصدد ایجاد تاسیسات اجتماعی و بناهای مذهبی خود برآمدند.
ارمنیان، که در جلفای نخجوان، کلیسا و دیری به نام سورپ آمِناپرگیچ وانک به معنای دیر ناجی مقدس همگان داشتند، در ۱۶۰۵میلادی با سرمایه‌های نقدی و خودیاری مردم در جلفای اصفهان نیز کلیسای کوچک و دیری به همین نام بنا نهادند که بعدها به کلیسای وانک معروف شد.
 ساخت ساختمان فعلی کلیسا از ۱۶۰۵ ميلادی آغاز گردید و تا سال ۱۶۵۵ ميلادی به طول انجامید. در ابتدا این کلیسا بسیار کوچک بود و  همزمان با ساختن وانک، کلیسای کوچک دیگری نیز در بخش جنوب غربی این محله ساخته شد تا مسیحیان بتوانند در هر نقطه ای به عبادتگاه های خود دسترسی داشته باشند.
اهمیت بالای این دیر از نظر سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای ارمنیان باعث شد تا با گذشت زمان، تغییراتی در معماری اولیه ی آن ایجاد شود و بخش هایی همچون چاپخانه، کتابخانه، مرکز اسناد، برج ساعت، موزه و بنای یادبود نژادکُشی ارمنیان به مرور به بنای اصلی اضافه گردند.
دیر آمناپرگیچ مقدس، طی مدت زمان کوتاهی تبدیل به یک مرکز دینی برای جامعه ی ارمنیان ایران و هندوستان شد و در حال حاضر محل اقامت خلیفه ی ارمنیان و مرکز خلیفه گری ارامنه ی اصفهان و جنوب ایران در آن واقع است.
 
معماری کلیسای وانک و خلق یک سبک جدید
تمامی کلیساهای اصفهان به دست معماران ارمنی بنا شده اند اما نکته قابل توجه در مورد آنها این است که هیچ شباهتی بین آنها و کلیساهای ارمنستان یا حتی کلیساهای آذربایجان شرقی و غربی همچون قره کلیسا، هفتوان، زورزور و استپانوس مقدس دیده نمی شود.
شاه عباس برای ترغیب ارمنیان به ماندن در ایران به آنها امتیازاتی از جمله ساخت کلیسا داد؛ اما برای آنکه جلوی تحریک احساسات مذهبی اهالی اصفهان و بروز اختلافات مذهبی در بین مسلمانان و ارامنه را بگیرد، ساختن کلیسا را مشروط به این نمود که بنای آن شبیه به سایر کلیساهای ارامنه نباشد. هنرمندان ارمنی نیز چاره را در ساخت بناهای مذهبی خود به شیوه ی معماران ایرانی و با ظاهری همچون مساجد دیدند و با بهره گیری از میراث هنری سرزمین خود و تاثیر پذیری از هنر ایرانی، آثار تماشایی زیادی از جمله بنای کلیساها و عمارت های مجلل را بنا نهادند که نمونه اش در هیچ کجای دنیا یافت نمی شود.
آنها برای ساخت تمام کلیساها از اصول مذهبی و پلان کلیساهای ارمنستان پیروی نمودند اما از نظر شکل خارجی و نما، روشی متفاوت با شیوه ی معماری ارمنی را برگزیدند و اصول معماری ایرانی را به کار گرفتند. همین تلفیق بود که باعث شد بناهایی بسیار متفاوت در محله جلفا ایجاد شوند. به عنوان مثال کلیساهای استپانوس مقدس در جلفای اصفهان و مگردیچ مقدس در منطقه ی آبراگونیس ارمنستان دارای یک نوع پلان هستند اما شیوه ی معماری کاملا متفاوتی در آن ها به چشم می خورد. معماران ارمنی اصفهان با تلفیق هوشمندانه و هنرمندانه ی سبک معماری ارمنی و ایرانی دست به خلق شیوه ای کاملا جدید در معماری زدند و توانستند سبکی متفاوت را ایجاد کنند. سبک ابداعی آنان تا اوایل دوره ی قاجار مورد استفاده قرار می گرفت و کلیسای تادئوس و بارتوقیمئوس مقدس در تهران نمونه ای از این سبک به شمار می رود.
البته شرایط دیگری همچون آب و هوا و نوع مصالح نیز در طراحی ساختمان کلیساهای اصفهان تاثیر داشته و چهره ی متفاوتی به آنها بخشیده است.
شیوه های جدید ساخت باعث شده تا کلیساهای اصفهان و به ویژه کلیسای وانک تفاوت های چشم گیری با دیگر کلیساها داشته باشند که در ادامه به آنها می پردازیم:
*نمای خارجی و گنبد
نمای خارجی کلیساهای جلفای اصفهان با نمای دیگر کلیساهای ارمنی کاملا متفاوت و دارای قاب بندی هایی به شیوه ی خانه های اصفهان است و هیچ گونه تزییناتی در آنها دیده نمی شود.
گنبد کلیساهای کهن ارمنی مخروطی شکل است اما بر فراز اکثر کلیساها، گنبدهای بزرگ و کوچک قوسی شکل دیده می شود که با الهام از شیوه ی معماری مساجد ساخته شده اند.
گنبدهای بزرگ، دوجداره می باشند در حالی که طراحی گنبدها در معماری ارمنی به صورت یک جداره بوده و از داخل و خارج به یک اندازه هستند. نکته ی مهم و جالب توجه در این کلیساها هنر و مهارت معماران است که توانسته اند گنبدهای مربوط به شیوه ی معماری ایرانی را بر روی پلان های سازگار با گنبدهای شیوه ی معماری ارمنی سوار کنند و با گذشت بیش از چهارصد سال، آب از آب تکان نخورد و هیچ آسیبی متوجه ساختمان نشود.
 
*نقاشی، تزیینات و پنجره ها
با نگاهی گذرا به کلیساهای محله جلفا و مهم ترین آنها، وانک، آن چه که بیش از هر چیز دیگری شما را مسحور خود می کند، وجود نقاشی های بسیار زیبا بر روی دیوارهای داخلی است.
تا پیش از زمان ساخت این کلیسا، دیوارهای داخلی هیچ یک از کلیساهای ارمنی به این وسعت نقاشی نمی شدند و به طور کلی در سنت کلیساسازی ارمنیان، دیوارهای خارجی با حجاری تزیین می شد و دیوارهای داخلی تا جایی که امکان داشت ساده و بدون تزیین باقی می ماند.
هنرمندان ارمنی اصفهان تحت تاثیر هنر ارمنی و ایرانی و با الهام گیری از سبک های اروپایی و به ویژه ایتالیایی، دیوارهای کلیساهای اصفهان را به نقاشی های بسیار چشم نوازی با موضوعات برگرفته از انجیل مقدس زینت دادند. این کار هنرمندان به حدی زیبا بود که شهرت برخی از آنها در زمان حیاتشان به خارج از مرزهای ایران نیز رسید. به عنوان مثال یکی از این هنرمندان به نام استاد نقاش آسدوازادور در سال ۱۶۶۷ میلادی برای نقاشی دیوارهای کاخ کرملین به مسکو دعوت شد و به مدت سی سال در آنجا مشغول به کار بود.
با ساخت کلیساها در محله جلفا، این شیوه از تزیین دیوارهای داخلی، تاثیری عمیق بر معماری کلیساهای ارمنی پس از قرن هفدهم میلادی گذاشت و چهره ای متفاوت را به آنها بخشید. استفاده از نقاشی بر روی دیوارهای داخلی، نخست به کلیساهای کناره ی رود ارس، به خصوص منطقه ی نخجوان رفت و سپس به دیگر مناطق ارمنستان نظیر ایروان، اجمیادزین و غیره نیز راه یافت که می توان از کلیسای شهر اجمیادزین به عنوان بهترین نمونه ی آن یاد کرد.
 
این تنها نقاشی نیست که جلوه ای متفاوت به دیوارهای داخلی کلیساهای اصفهان داده است. نکته ی دیگر در مورد این کلیساها استفاده از کاشی های لعاب دار با طرح های مختلف در قسمت های تحتانی دیوارهای داخلی است که برای اولین بار در تاریخ معماری کلیساهای ارمنی و با الهام از معماری ایرانی صورت گرفت و به شیوه ی تزیینی منحصر به فرد کلیساهای اصفهان تبدیل گردید.
نکته ی دیگر در کلیساهای اصفهان، پنجره های بزرگتر آنها در مقایسه با کلیساهای هم دوره ی خود در ارمنستان است. این موضوع باعث می شود نور بیشتری به داخل کلیسا بتابد و نقاشی های دیواری به بهترین شکل نمایان گردند.
 
*جای خالی ناقوس
تفاوت دیگر کلیساهای اصفهان این بود که در ابتدا فاقد ناقوس خانه و ناقوس بودند و اهالی محله با صدای ضرباتی که بر چوبی بزرگ به نام کوچناک زده می شد، برای ادای فرایض مذهبی دعوت می شدند. در حال حاضر نمونه ای از این چوب های بزرگ در کلیسای کاتارینه ی مقدس دیده می شود.
اولین کلیسایی که مجهز به ناقوس شد کلیسای تُومای مقدس بود که به کلیسای زنگدار معروف گردید و پس از آن، کلیه ی کلیساهای اصفهان صاحب ناقوس خانه هایی با سبک معماری ارمنی شدند.
 
مجموعه وانک شامل دیر، کلیسای اصلی و صحن آن، ناقوس خانه، کتابخانه، موزه، برج ساعت، اتاق های مخصوص اقامت اسقف و همچنین تالارهای اجتماعات و چاپخانه است که تمامی این بناها مساحتی بالغ بر ۸۷۳۱ متر مربع دارند. از این مساحت، ۳۸۵۷ متر مربع مربوط به ساختمان ها و بقیه متعلق به فضای سبز و باغ وانک می باشند.
اکثر کلیساهای کهن ارمنی با سنگ ساخته شده‌اند اما وانک با خشت خام بنا گردیده است. دیوار بیرونی این کلیسا با آجر پوشانده شده و در جای جای آن کاشی های منقش به فرشته های بال دار به چشم می خورد. دیوارهای کلیسا از سطح حیاط تا بامِ طبقه دوم ۱۱/۷۵ متر ارتفاع دارد. دیوار داخلی پوشیده از گچ است و بر روی آن نقاشی های چشم نوازی دیده می شود.
این بنا دارای دو در ورودی است که در اصلی، دری چوبی و بزرگ می باشد و به رفت و آمد مردم اختصاص دارد. سردر این ورودی تصویری به چشم می خورد که نمای داخل دیر را نشان می دهد
 
برج های ناقوس
 برج ناقوس در سه طبقه در بالای در ورودی دِیر  بنا شده است. وجود ساعت بزرگی به وزن سیصد کیلوگرم در طبقه دوم این برج باعث شده تا به برج ساعت شهرت پیدا کند.
در چهار سوی این برج، چهار صفحه مدور ساعت نصب شده که هر یک ۱۰۴ سانتی متر، قطر دارند و صدای زنگ ساعت آن تا دوردست ها به گوش می رسد.
اين برج و ساعت را مارديرُس هُوْناتانیان (Mardiros Hovnatanyan) در سال ۱۹۳۱ میلادی برابر با ۱۳۱۰ هجری شمسی بنا کرده است. در سمت راست در ورودی وانک، کتیبه‌ای به ابعاد ۴۰ در ۵۳ سانتی متر از سنگ مرمر نصب شده و این متن بر روی آن به چشم می خورد:
این برج و ساعت آن را ماردیروس گوورگ هوردانانیان در سال ۱۹۳۱ میلادی به یادبود برادر مرحومش که در سال ۱۹۲۴ میلادی فوت کرده ساخته و هدیه کرده است.
در ابتدا این کلیسا برج ناقوس نداشت و اولین برج آن ۳۸ سال بعد از بنای اصلی دیر ساخته شد و هزینه‌ی آن توسط تاجری ارمنی به اسم هوانجان جمالیان پرداخت گردید.
در زیر این برج، دو قبر وجود دارد که یکی از آنها متعلق به سربازی ارمنی می باشد و دیگری یکی از پیشوایان ارمنی را در خود جای داده است.
بر روی بام کلیسا، در بالای در ورودی و حد فاصل دیوار غربی و حاشیه گنبد کوچک کلیسا محوطه ای مربع مانند وجود دارد که برج ناقوس کوچکی به عنوان دومین برج ناقوس کلیسا در آن ساخته شده است.
گنبدهای کلیسای وانک
وانک دارای دو گنبد است که عبارتند از: یک گنبد کوچک بر روی محل استقرار عامه مردم و یک گنبد بزرگ بر روی قسمت مقدم محراب کلیسا.
در بخش غربی کلیسا با استفاده از بخشی دو ستون و پایه‌های دیوارهای جانبی، چهار طاق‌نمای بلند ساخته اند که ارتفاع هر یک به ۱۰/۲۵ متر می رسد و گنبد کوچک و کم ارتفاع کلیسا بر روی آنها قرار دارد.
گنبد دایره وار و بزرگ، مانند گنبدهای مساجد به نظر می رسد و از آنها الهام گرفته است. نمای بیرونی گنبد با آجر پخته زینت یافته و نمای داخلی آن که به رنگ لاجوردی می باشد، با تصاویر مذهبی و تزئینات گلبوته و طلاکاری تزیین شده است. دور تا دور این گنبد، هشت پنجره وجود دارد که در فاصله ی میان آنها تصاویری از آفرینش آدم و حوا، خوردن میوه ی ممنوعه، مرگ هابیل و ... دیده می شود.
 
نقاشی های کلیسای وانک
آنچه که بر حیرت بینندگان وانک می افزاید این است که با قرار گرفتن در فضای کلیسا، در انبوهی از رنگ و نقش محصور می شوند، چرا که تمامی دیوارها، طاق نماها، طوق گنبد، داخل گنبد و تمامی زوایای کلیسا با نقاشی رنگ روغن زینت یافته است.
بیشتر این نقاشی ها مضامینی از انجیل مقدس را به تصویر می کشند. در قسمتی از کلیسا تصاویری از بدو تولد تا عروج عیسی مسیح بر آنها مشاهده می شود و بر روی بخشی از دیوارها، روز رستاخیز، داوری روز رستاخیز و بهشت و دوزخ، نقش بسته است.
در محل سرود خوانان کلیسا، ۴ تصویر همراه با گلبوته هایی در اطراف آن وجود دارد که در آن شکنجه ی مقدسان به چشم می خورد. تصاویر محل سرود خوانان مربوط به حضرت مسیح است که در اتاقک اشیای مخصوص با تصاویری از بشارت دادن فرشته به حضرت مریم آغاز شده و سراسر کلیسا را دور می زند. تصاویر میانی شامل میلاد حضرت مسیح، سجده ی سه پادشاه به عیسی، آزمون مسیح توسط ابلیس، آخرین شام عیسی، مصلوب شدن و دفن عیسی، معراج عیسی و ... می باشد .
بر دیوار شمالی داخل کلیسا، تصاویر رستاخیز دیده می شود که در بالای آن بهشت، محل ورود رستگاران و در قسمت پایین دوزخِ مهیب با زبانه های آتش، اژدهای چند سر و دیوهای رَم کرده، فرشتگانی که از بالا گناهکاران را به حفره در می آویزند و ... نقاشی شده است.
هزینه کلیه تزئینات و نقاشی‌ها و تذهیب‌های کلیسا را شخصی به نام خواجه آودیک استپانوس تامین نموده و استادان ارمنی از جمله هوانس مرکوز و کشیش استپانوس و استاد میناس بر روی آنها کار کرده اند.
کلیسای وانک از نظر طلاکاری و تذهیب نمونه ای منحصر به فرد در میان کلیساهای ارمنیان است و آنچنان که در کتیبه دیوار شمالی داخل کلیسا آمده، خواجه اودیک در تزیین و نقاشی دیوارها سهم بسزایی داشته است. متن کتیبه به این شرح می باشد:
در تاریخ پنجم فوریه ۱۶۶۹ میلادی، خواجه اودیک که نقاشی‌های این کلیسا را به یادبود خود و در گذشتگان خانواده اش به یادگار گذاشته، رحلت کرد و به مسیح پیوست.
 
سایر قسمت های کلیسای وانک
کلیساهای بنا شده در اصفهان صرفا نقش یک ساختمان خاص برای انجام فرایض مذهبی را نداشتند، بلکه مجموعه ای از بناهای مختلف را نیز شامل می شدند که با کاربردهای علمی و فرهنگی ایجاد گشته و حتی کتاب های دستی بسیاری در آنها نوشته شده اند. شاید به همین دلیل بود که در حدود صد سال پیش يعنى سال هاى ۱۹۰۵-۱۹۰۶ میلادی، شخصی به نام طادئوس هُونانیان فرزند هاروتیون هُونانيان، نويسنده ی كتاب تاریخ جلفاى اصفهان تلاش خود را به کار گرفت تا اتاق هايى در ضلع شمالى حیاط کلیسای وانک براى نگهدارى كتب، نسخ خطى، اشياى تاريخى ساخته شود. این سرآغازی برای ایجاد موزه وانک، البته نه به شکل امروزی آن بود و این اتاق ها تا سال ۱۹۳۰ به طور همزمان به عنوان موزه و كتابخانه مورد استفاده قرار می گرفتند.

کلیسای وانک دارای بخشی های مختلف دیگری هم هست مانند:
کتابخانه، چاپخانه ، بنای یادبود شهدای ارامنه، اماکن اداری، موزه 
 
بخش های مختلف موزه وانک
موزه ی كلیساى وانک، با قدمت بیش از ۱۰۰ سال، يكى از پيشگامان موزه و موزه دارى در ايران به شمار می رود
مجموعه کتاب¬ ها و نسخه¬ های خطی
مجموعه تابلوهای گچ¬بری و نقاشی
مجموعه آثار فلزی
مجموعه منسوجات - دست بافته ها و رودوزی های سنتی
مجموعه ظروف چینی و سفالی
مجموعه آثار چوبی
مجموعه فرمان ها
مجموعه صنعت چاپ
مجموعه یپرم خان
مجموعه جمهوری ارمنستان در ۱۹۱۸-۱۹۲۰ میلادی
 

 منبع: مرکز تحقیقات موسسه فرهنگ و تمدن 

طراحی شده توسط وب فارس